اين معنى در كار باشد كه عرفا گويند باعث طرب مىشود و جمعى از شنيدن او متلذّذ شوند ، چنين خوانندگىاى شايد حرام نباشد و بنا بر اعتبار اوّل كه نظر به اشخاص مختلف شود ، بر او حرام و بر ديگران كه لذّت نبرند ، حلال خواهد بود و معنى پى در پى كردن آواز كه صاحب نهايه گفته ، ظاهر آن است كه ترجيع باشد ( و معنى ترجيع ، مذكور مىشود ) و صاحب قاموس گفته : « الغِنَاءُ كَكِسَاءٍ مِنَ الصَّوْتِ مَا طُرِّبَ بِهِ » ؛ « 1 » يعنى : « غناء » بر وزن « كساء » ، از جملهء آوازها چيزى است كه طرب به او حاصل شود . و كلام زمخشرى هم به اين معنى اشعار دارد و بنا بر اين ، هر آوازى كه باعث طرب شود ، غنا خودهد بود ، خواه ترجيع داشته باشد و خواه نه . و از كلام ابو عبيد كه صاحب نهايه نقل كرده ، ظاهر مىشود كه ترجيع را غنا مىداند . پس ، از مجموع سخنان ايشان ظاهر شد كه آنچه ترجيع و طرب ، هر دو [ را ] داشته باشد ، البته غناست . و بنا بر گفتهء بعضى ، آوازى كه طرب آورد ، اگرچه ترجيع نداشته باشد هم غناست . و به قول بعضى ، آواز با ترجيع ، اگرچه طرب نياورد هم غناست ، و هر گاه هر دو جمع شود ، به اتّفاق غناست . و امّا معنى ترجيع ، پس صاحب صحاح گفته كه : « تَرجِيعُ : الصَّوْتِ تَرْديدُهُ فِى الْحَلْقِ كَقِرَاءَةِ أصْحَابِ الألْحانِ » ؛ « 2 » يعنى : ترجيعِ ، آواز ، گردانيدن آواز است در حلق ، مثل خواندن صاحبان لحن‌ها . و لحن را همهء اهل لغت ، قريب به معنى غنا ، مثل طرب آوردن و ترجيع و خوب خواندن ، تفسير كرده‌اند . و صاحب قاموس گفته : « التَّرْجيعُ تَرْدِيدُ الصَّوْتِ فِى الْحَلْقِ » ؛ « 3 » يعنى : ترجيع ، گردانيدنِ آواز است در حلق . و صاحب نهايه گفته : « التَّرْجِيعُ تَرْدِيدُ القَرَاءَةِ » « 4 » و ترجيع را تصوير نموده به آن كه بگويد : « آااآاآ » و غير ايشان از اهل لغت هم قريب به اين الفاظ ، ذكر كرده‌اند . و امّا طرب ، پس در صحاح گفته : « الطَّرَبُ خِفَّةٌ يصيبُ الإنسانَ لِشِدَّةِ حُزنٍ أو سُرُورٍ » ؛ « 5 » يعنى : طَرَب ، سُبكىاى است كه به آدمى مىرسد از براى بسيارىِ اندوه يا خوش‌حالى . و صاحب مجمل اللّغة نيز چنين گفته . « 6 » و زمخشرى در اساس گفته : « هو خِفَّةٌ مِنْ سُرُورٍ أوْ هَمٍّ » ؛ « 7 » يعنى : طرب ، سبُكى از خوش‌حالىِ يا دلگيرى است . و در قاموس گفته : « الطَّرَبُ مُحرّكةً : الفَرَحُ والْحُزْنُ » ؛ « 8 »

--> ( 1 ) . القاموس المحيط ، ج 4 ، ص 372 . ( 2 ) . صحاح اللّغة ، ج 2 ، ص 1218 . ( 3 ) . القاموس المحيط ، ج 3 ، ص 28 . ( 4 ) . النهاية فى غريب الحديث ، ج 2 ، ص 202 . ( 5 ) . صحاح اللّغة ، ج 1 ، ص 171 . ( 6 ) . در مجمل اللغه باب طرب وجود ندارد . . ( 7 ) . أساس البلاغة ، ص 277 . ( 8 ) . قاموس ، ج 1 ، ص 97 .